AVNOJ U REVOLUCIJI: KONSTITUISANJE FEDERATIVNE JUGOSLAVIJE U DRUGOM SVETSKOM RATU 1941-1945.
DOI:
https://doi.org/10.62215/2744-2365.2023.4.4.9Ključne riječi:
Jugoslavija, Drugi svetski rat, AVNOJ, Narodnooslobodilačka borba, KPJ, revolucija, federalizam, 1941-1945Sažetak
U radu se polazi od centralističke pozicije monarhističke Jugoslavije i njenog razbijanja kao nulte tačke u izgradnji novoustanovljene federalističke paradigme. Središnji deo rada se odnosi na izgradnju novih osnova federativnog uređenja tokom antifašističke borbe i socijalističke revolucije koju je predvodio partizanski pokret uz dominantnu ulogu KPJ, čija je organizaciona struktura prethodno odredila karakter državnog uređenja. Polazeći od prvih Narodnooslobodilačkih odbora i procesa konstituisanja ratnih pokrajina, etapno je razgrađivan odozdo centralistički model i uvođen federativni princip na oslobođenim teritorijama. Posebna pažnja u radu je posvećena državno-utemeljiteljskom zasedanju AVNOJ-a u Jajcu 1943. na kome je usvojen nacionalno-emancipatorski koncept države u izgradnji – pet, odnosno, šest nacija i njihovih šest federalnih država kao konstituensi nove federativne Jugoslavije. I dok je Bosna i Hercegovina konstituisana na istorijskom, a ne nacionalnom principu, Vojvodina kao zaokružena ratna pokrajina nije postala federalna jedinica. Nakon konstitucionalnog Drugog zasednja AVNOJ-a, federalne države, članice nove federacije su na svojim najvišim predstavničkim telima ubrzano dovršavale procese vlastite institucionalne izgradnje. Najsloženiji proces odvijao se u Srbiji u koju je trebalo inkorporirati Vojvodinu kao dovršenu ratnu pokrajinu, Sandžak kao nedovršenu ratnu pokrajinu i Kosovo sa svojom složenom nacionalnom strukturom. Proces izgradnje federativne Jugoslavije, započet izgradnjom prvih NOO i formiranjem ratnih pokrajina (1941), na Prvom (1942) i Drugom (1943) zasedanju AVNOJ-a, zavšen je na njegovom Trećem zasedanju 1945. godine.
##submission.citations##
Avramovski, Živko. 1986. Britanci o Kraljevini Jugoslaviji. Godišnji izveštaji britanskog poslanstva u Beogradu 1921-1938. 1-2. Beograd – Zagreb: Arhiv Jugoslavije i Globus.
Barker, Elizabeth. 1978. Britanska politika prema jugoistočnoj Evropi u Drugom svjetskom ratu. Zagreb: Globus.
Bešlin, Milivoj. 2011. “Stanislav Krakov”. u: Srpski biografski rečnik, tom 5, Kvo-Mao. Novi Sad: Matica srpska. 325-326. a.
Bešlin, Milivoj. 2011. „Josip Broz Tito i jugoslovenski federalizam (1963–1974)“. u: Tito – viđenja i tumačenja. Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije i Arhiv Jugoslavije. 58-85. b.
Bešlin, Milivoj. 2013. “Četnički pokret Draže Mihailovića – najfrekventniji objekat istorijskog revizionizma u Srbiji”. u: Politička upotreba prošlosti: Istorijski revizionizam na postjugoslovenskom prostoru. Novi Sad: AKO. 83–142.
Bešlin, Milivoj. 2017. „Vojvodina u Jugoslaviji: Borba za autonomiju“. u: Jugoslavija u istorijskoj perspektivi. Beograd: Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji. 279–324.
Čulinović, Ferdo. 1970. Okupatorska podjela Jugoslavije. Beograd: Vojnoizdavački zavod
Dimić, Ljubodrag. 2001. Istorija srpske državnosti. Srbija u Jugoslaviji, 3. Beograd: SANU, ogranak u Novom Sadu, Društvo istoričara Južnobačkog i Sremskog okruga.
Đuretić, Veselin. 1981. Narodna vlast u BiH 1941–1945. Beograd – Sarajevo: Narodna knjiga, Institut za istoriju.
Geršeković, Leon. 1954. Historija narodne vlasti. Beograd: Naučna knjiga.
Gligorijević, Branislav. 2001. Kralj Petar II Karađorđević u vrtlogu britanske politike. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva.
Hoare, Marko Attila. 2019. Bosanski muslimani u Drugom svjetskom ratu. Zenica: Vrijeme.
Istorija Saveza komunista Jugoslavije. 1985. Beograd: Komunist.
Kamberović, Husnija. 2009. Rasprave o nacionalnom identitetu Bošnjaka. Sarajevo: Institut za istoriju.
Konačni rezultati popisa stanovništva od 15. marta 1948. Knjiga 9. Stanovništvo po narodnosti. 1954. Beograd: Savezni zavod za statistiku.
Končar, Ranko. 1974. „Izbor iz dokumenata o razvitku političke koncepcije autonomije Vojvodine i o procesu njenog konstituisanja u autonomnu pokrajinu u revolucionarnoj praksi KPJ od 1935–1945“. Savremenost 1⁄74. Novi Sad. 105–160.
Končar, Ranko. 1983. Stvaranje federacije, Novi Sad: Centar PK SKV za političke studije i marksističko obrazovanje.
Končar, Ranko. 1997. „Federalističke koncepcije o Jugoslaviji u toku Drugog svetskog rata”. u: Drugi svjetski rat – 50 godina kasnije. Podgorica: CANU. 227–234.
Končar, Ranko. 2013. „Autonomija Vojvodine – istorijska geneza i njeno konstituisanje“. u: Antifašizam, AVNOJ, Autonomija. Novi Sad: Udruženje antifašista Novog Sada. 15‒27.
Krivokapić, Boro. 2006. Beskonačni Tito. Beograd: Novosti.
Krizman, Bogdan. 1981. Jugoslovenske vlade u izbjeglištvu: 1941–1943. Beograd – Zagreb: Arhiv Jugoslavije i Globus.
Kulić, Dimitrije. 1964. Narodnooslobodilački odbori i sudovi u Srbiji. Beograd: Savremena administracija.
Marjanović, Jovan. 1963. Ustanak NOP u Srbiji 1941. Beograd: IDN.
Marjanović, Jovan. 1979. Draža Mihailović između Britanaca i Nemaca. Zagreb: Globus.
Nešović, Slobodan, Petranović Branko. 1983. AVNOJ i revolucija. Tematska zbirka dokumenata 1941–1945. Beograd: Narodna knjiga.
Perović, Latinka. 1984. Od centralizma do federalizma. KPJ u nacionalnom pitanju. Zagreb: Globus.
Petranović, Branko, Zečević Momčilo. 1987. Jugoslovenski federalizam – ideje i stvarnost. Tematska zbirka dokumenata, I. Beograd: Prosveta, BIGZ.
Petranović, Branko, Žutić Nikola. 1990. 27. mart 1941. Tematska zbirka dokumenata. Beograd: NICOM.
Petranović, Branko. 1964. Političke i pravne prilike za vreme Privremene vlade DFJ. Beograd: IDN.
Petranović, Branko. 1983. Revolucija i kontrarevolucija u Jugoslaviji 1941–1945, 1–2. Beograd: Rad.
Petranović, Branko. 1992. Srbija u Drugom svetskom ratu 1939-1945, Beograd: Vojvoizdavački i novinski centar.
Petrović, Dragoljub. 1988. “Konstituisanje federativne Jugoslavije 1941–1945”. u: Jugoslovenski istorijski časopis XXIII (3–4). Beograd: Savez istorijskih društava Jugoslavije. 101-134.
Petrović, Dragoljub. 1988. Konstituisanje federalne Srbije. Beograd: Nova knjiga : Institut za istoriju radničkog pokreta Srbije.
Pijade, Moša. 1944. Ravnopravnost Srba i Hrvata u Hrvatskoj. Zagreb: Izvršni odbor Narodooslobodilačke fronte.
Pleterski, Janko. 1985. Nacije, Jugoslavija, revolucija, Beograd: Komunist, BIGZ.
Prvo i drugo zasedanje Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije. 1953. Beograd: Prezidijum narodne skupštine FNRJ.
Službene novine Kraljevine Jugoslavije. 5. oktobar 1940. Beograd: Državna štamparija Kraljevine Jugoslavije.
Stefanovski, Mirjana. 1988. Srpska politička emigracija o preuređenju Jugoslavije 1941–1943. Beograd, 1988: Narodna knjiga.
Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda. Tom IX, knjiga 3. 1967. Beograd: Vojni istorijski institut Jugoslovenske narodne armije.
Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda. Tom VI, knjiga 1. 1952. Beograd: Vojni istorijski institut Jugoslovenske narodne armije.
Zbornik dokumenata i podataka o Narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda. Tom I, knjiga 19. 1969. Beograd: Vojni istorijski institut Jugoslovenske narodne armije
Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine, I, dokumenti 1943–1944. 1968. Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta.
Zemaljsko antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Hrvatske, zbornik dokumenata 1943. 1964. Zagreb: Institut za historiju radničkog pokreta.
##submission.downloads##
Objavljeno
Broj časopisa
Rubrika
Licenca
Historia Moderna je časopis otvorenog pristupa. Kompletan sadržaj časopisa je besplatno dostupan. Korisnici smiju čitati, preuzimati, kopirati, distribuirati, štampati, pretraživati ili stavljati poveznice na materijal, te mijenjati, preoblikovati i prerađivati materijal ili ga koristiti na druge zakonite načine, sve dok citiraju original na odgovarajući način, u skladu sa Creative Commons licencom CC BY-NC.
Radove objavljene u Historia Moderna dozvoljeno je pohranjivati u institucijske i tematske repozitorije uz osiguravanje linkova na web stranicu časopisa.
